Ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που μπορούμε να κάνουμε για την ισότητα στην Ελλάδα είναι να σταματήσουμε να λέμε «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια».
Γιατί, Στέλλα, σε διαολίζει η φράση αυτή; Δεν συμφωνείς ότι είναι αλήθεια;
Φυσικά και είναι αλήθεια. Ένα σωρό πράγματα ξεκινάνε από την οικογένεια. Οι καλοί τρόποι. Οι διατροφικές συνήθειες. Η σχέση μας με το διάβασμα και με την τέχνη. Οι συνήθειες υγιεινής. Και, ναι, ο σεβασμός προς τα άλλα φύλα, η ισότιμη αντιμετώπιση, η μη βίαιη επικοινωνία, η ισότιμη κατανομή των ευθυνών φροντίδας… εν τέλει, θα μου πεις, η έμφυλη ισότητα. Συμφωνώ. Όμως θεωρώ τη φράση «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια» φράση-καμουφλάζ.
Τι είναι «φράση-καμουφλάζ»;
Είναι μια φράση που παρότι είναι αληθινή ως προς το περιεχόμενό της δεν είναι ειλικρινής ως προς την πρόθεσή της. Όπως μια στολή καμουφλάζ είναι στολή, αλλά δεν την φοράμε ως ρούχο, για να μας προστατεύει ή να δείχνει ότι ανήκουμε σε μια ομάδα. Την φοράμε για να κρυφτούμε, όπως ακριβώς χρησιμοποιούμε τις φράσεις-καμουφλάζ για να κρύψουμε, συνειδητά ή ασυνείδητα, την πραγματική στάση μας απέναντι σε ένα ζήτημα. Ή για να κρύψουμε την άλλη μισή αλήθεια.
Έχεις κανένα άλλο παράδειγμα;
Βέβαια! Φράση-καμουφλάζ είναι και το «άντρες και γυναίκες γεννιούνται διαφορετικοί». Λέει ψέματα; Όχι. Λέγεται, όμως, για να επικοινωνήσει μια αλήθεια άγνωστη ως τώρα στο κοινό; Όχι. Λέγεται, αν με ρωτάς, εκείνη τη στιγμή για να νομιμοποιήσει αργότερα στην κουβέντα την αντίσταση του ατόμου που την είπε απέναντι σε όλα τα είδη των γυναικείων διεκδικήσεων με τα οποία δεν συμφωνεί. Πώς; Χρησιμοποιώντας τις «βιολογικές διαφορές» για να δικαιολογήσει ανισότητες («τι να κάνουμε, το παιδί θέλει τη μαμά του»), να αρνηθεί την ανάγκη αλλαγών («είμαστε ίσοι, όχι ίδιοι») και να φυσικοποιήσει ανδρικά προνόμια («δεν βλέπεις στη φύση πώς συμπεριφέρονται τα αρσενικά;»). Κρύβει επίσης την άλλη μισή αλήθεια: “Άντρες αι γυναίκες γεννιούνται διαφορετικοί… αλλά οι βιολογικές διαφορές τους είναι πολύ μικρότερες απ’ ό,τι πιστεύουμε”. “Όλα ξεκινάνε από την οικογένεια… αλλά δεν τελειώνουν εκεί”. Ένα παράδειγμα φέρνω.
Το «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια» γιατί λέγεται, πιστεύεις, αν όχι για να θυμίσει αυτό που όλ@ ξέρουμε;
Λέγεται ως αποθετήριο ευθυνών. Πολλές φορές χρησιμοποιείται με την έννοια «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια και στη δική μας οικογένεια τα κάνουμε όλα σωστά, ας τα κάνουν σωστά και οι άλλες οικογένειες». Το πρόβλημα, φυσικά, με αυτή την οπτική είναι ότι τα πράγματα δεν πάνε πολύ καλά γενικά με την έμφυλη ισότητα, οπότε είτε δεν υπάρχουν αρκετές οικογένειες σαν την δική σου είτε αυτό που εσύ εννοείς καλά δεν ταιριάζει με αυτό που εννοώ εγώ -ούτε και με τα αποτελέσματα που, θεωρητικά, συμφωνούμε και οι δύο ότι θέλουμε να φέρουμε- είτε δεν ξεκινάνε τελικά όλα από την οικογένεια. Υπάρχει κι άλλο ένα πρόβλημα: ότι συνήθως η φράση αυτή ακούγεται συνήθως σε συζητήσεις με ανθρώπους τους οποίους δεν γνωρίζεις αρκετά καλά ώστε να επιβεβαιώσεις αν όντως τα κάνουν τόσο σωστά όσο λένε -αλλά ας είμαστε επιεικείς στο σημείο αυτό γιατί το μόνο σίγουρο είναι ότι κι εμείς τα λέμε πιο σωστά απ’ όσο τα εφαρμόζουμε.
Άλλες φορές χρησιμοποιείται με την έννοια «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια, άρα εμείς τι να κάνουμε;». Όπου «εμείς» μπορείς να συμπληρώσεις το σχολείο, την Πολιτεία, τα ΜΜΕ, τις εταιρείες, το σύστημα υγείας, την Κοινωνία των Πολιτών, τα κόμματα και οποιοδήποτε άλλο άτομο ή φορέα α) πραγματικά δεν ξέρει τι μπορεί να κάνει, β) δεν είναι διατεθειμένο να αφιερώσει χρόνο, χρήμα και ενέργεια σε αυτά που υποψιάζεται ότι πρέπει να κάνει, γ) δεν πιστεύει ειλικρινά ότι πρέπει να κάνει κάτι, αλλά δε θέλει και να το παραδεχτεί γιατί ξέρει ότι εσύ το περιμένεις. Σήμερα -και τις περισσότερες μέρες- έχω κατανόηση μόνο για το α). Το οποίο παραμένει ένα σφάλμα λογικής, χωρίς όμως κακή πρόθεση.
Γιατί, όμως, είναι σφάλμα; Αν όντως ξεκινάνε όλα από την οικογένεια, τι σε κάνει τόσο σίγουρη ότι μπορούμε να πετύχουμε πράγματα έξω από αυτήν;
Καταρχάς να πούμε ότι η φράση «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια» δεν λέγεται μόνο για την ισότητα, λέγεται και για ένα σωρό άλλα ζητήματα που άπτονται της αξιοπρεπούς μας συνύπαρξης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: λέγεται για το μπούλινγκ, για τη φορολογική συνέπεια, την ηθική, τον σεβασμό στο δημόσιο χώρο, την αγάπη για το διάβασμα -για πολλά πράγματα που δεν έχουμε βρει ακόμα τον τρόπο να επηρεάσουμε μέσα από το εκπαιδευτικό σύστημα, τη νομοθεσία, την πολιτιστική παραγωγή, την πολιτική παιδεία. Άρα, θα έλεγε κανείς καλοπροαίρετα, ίσως τελικά να χρησιμοποιούμε τη φράση αυτή για να εκφράσουμε τη γνήσια απόγνωση και την πεποίθησή μας ότι δεν γίνεται να αλλάξουμε τέτοια πράγματα (βλέπε κουρτίνα α).
Άλλωστε, το «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια» υπονοεί πως ό,τι είναι να μάθουμε πρέπει να το μάθουμε όσο είμαστε παιδιά -μετά πάει, πέταξε το πουλάκι. Αυτό, βέβαια, σημαίνει πως είτε οι ενήλικες που θα μας το μάθουν θα πρέπει πρώτα, με έναν θαυμαστό τρόπο, να ξαναγίνουν παιδιά για να μπορέσουν να το μάθουν και οι ίδιοι, ή δε θα το μάθουμε ποτέ. Άρα τα πράγματα δεν θα αλλάξουν ποτέ. Ή (άκου τώρα τρέλες) μπορεί να υπάρχει τρόπος να εξακολουθούμε να μαθαίνουμε πράγματα και αφού μεγαλώσουμε, μη σου πω και έξω από την οικογένεια.
Πες ένα παράδειγμα.
Τι άλλο ξεκινά από την οικογένεια αλλά καταφέραμε να το επηρεάσουμε μέσα σε μικρό, σχετικά, χρονικό διάστημα; Η σωματική τιμωρία ως παιδαγωγικό εργαλείο.
Ξέρουμε ότι, το 1978, περίπου 1,5 εκατομμύριο μαθητές υφίσταντο κάθε χρόνο σωματική τιμωρία στις ΗΠΑ. Το 2006, ο αριθμός αυτός είχε μειωθεί σε περίπου 223.000 -μείωση περίπου 85% μέσα σε 3 δεκαετίες.
Ξέρουμε επίσης ότι η αποδοχή του ξυλοδαρμού μειώθηκε από περίπου 94% το 1946 σε περίπου 35% στις αρχές της δεκαετίας του 2020.
Κι αν δεν τα ξέρουμε αυτά από τις έρευνες, εμείς που λέμε συνήθως τη φράση «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια», το ξέρουμε γιατί έχουμε ακούσει πως οι γονείς μας έτρωγαν ξύλο όταν συμπεριφέρονταν άσχημα ενώ τα δικά μας παιδιά δεν τρώνε -ή αν έχουν φάει κάποιες φορές, πιθανότατα προσπαθούμε να μην τους το ξανακάνουμε.
Άρα, δεν μπορεί, κάπου στο συλλογικό ή και στο ατομικό μας ασυνείδητο υπάρχει η πληροφορία ότι ακόμα και πράγματα που «ξεκινάνε από την οικογένεια», γίνεται να αλλάξουν, χωρίς να αρχίσει κανείς να πηγαίνει πόρτα-πόρτα και να χτυπάει με μαγικά ραβδάκια τους γονείς ώστε να αλλάξουν τις πρακτικές τους.
Και πώς γίνεται αυτό, τυχαία;
Όχι. Στην περίπτωση της σωματικής τιμωρίας έγινε από μια πρωτοφανή, ίσως, τότε συνεργασία του ακαδημαϊκού, ιατρικού, παιδαγωγικού, μιντιακού και πολιτικού κόσμου, που έφτιαξε έρευνες, δημιούργησε περιεχόμενο, ψήφισε πολιτικές, ενημέρωσε γονείς σε σχολεία, ιατρεία, εκκλησίες και κοινωνικές υπηρεσίες, αφύπνισε τα παιδιά, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουν οι επόμενες γενιές.
Μαγικό, ε;
Καθόλου.
Γιατί;
Γιατί οι οικογένειες από τις οποίες ξεκινάνε όλα αποτελούνται από άτομα και τα άτομα εκπαιδεύονται, ευαισθητοποιούνται, αλλάζουν γνώμη, μετακινούνται. Ακόμα και παίρνοντας ερεθίσματα έξω από την οικογένεια.
Δηλαδή πώς;
Ακολουθώντας νόμους της Πολιτείας -που εμείς θεωρούμε τώρα πρώιμο να ψηφίσουμε
Μιλώντας με ειδικούς -τους οποίους αυτή τη στιγμή δεν εκπαιδεύουμε σε θέματα ισότητας
Καταναλώνοντας προϊόντα πολιτισμού (ταινίες, σειρές, games και τα συναφή) -που ακόμα κανείς δεν ελέγχει υπό το πρίσμα της συμπερίληψης γιατί «ελευθερία του λόγου»
Καταναλώνοντας ειδήσεις -που θεωρούμε πως αντανακλούν την κοινωνία και άρα δεν επιτρέπεται καν να τις πλαισιώσουμε
Ακούγοντας τον παπά στην Εκκλησία ή τον ιμάμη στο τζαμί -που εδώ τους έχουμε ξεγράψει ως φορείς θετικής αλλαγής
Παρακολουθώντας σεμινάρια μέσα σε εργασιακά περιβάλλοντα -που αυτή τη στιγμή θεωρούν πολυτέλεια ή ακόμα και παράγοντα ρίσκου το να μιλήσουν για θέματα ισότητας
Διαβάζοντας βιβλία -που δεν έχουμε βρει τον τρόπο να προωθήσουμε με τρόπο ελκυστικό
Αφομοιώνοντας τις νέες συνήθειες που φέρνουν στο σπίτι τα παιδιά από το σχολείο -το οποίο φοβάται, σε αυτά τα ζητήματα, να πάρει θέση ή το θεωρεί μάταιο γιατί όλα ξεκινάνε από την οικογένεια
Συμμετέχοντας σε κοινότητες -τις οποίες δεν ασχολούμαστε να δημιουργήσουμε και να στηρίξουμε με τρόπο συστηματικό, αλλά τις αφήνουμε να διαλύονται στα πίξελ των σόσιαλ μίντια
Ακολουθώντας τις κοινωνικές επιταγές του μικρού ή μεγάλο τους οικοσυστήματος -την αξία του οποίου υποβαθμίζουμε γιατί «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια»
Οι ενήλικες της δεκαετίας του ’70 και του ’80 έμαθαν ότι είναι λάθος να τιμωρούν τα παιδιά με ξύλο, επειδή εκτέθηκαν σε όλα εκείνα τα ερεθίσματα και τα πλαίσια που έχουμε την ευθύνη να δημιουργήσουμε και να επεκτείνουμε, από όποια θέση κι αν βρισκόμαστε, για να προωθήσουμε την έμφυλη ισότητα -μια ευθύνη που απεμπολούμε όταν οχυρωνόμαστε πίσω από τη φράση «όλα ξεκινάνε από την οικογένεια» χωρίς να θυμόμαστε και να θυμίζουμε ότι δεν τελειώνουν εκεί.
